پرواز کلمات

قسمت چهارم(پایانی) :

در ساده‌ترین گونه‌های تشبیه که همان تشابه لفظی و ظاهری کلمه‌هاست یعنی جناس، برخی تشبیه و جناس را در پدید آوردن شگفتی و نیروی القای مطلب به کار گرفته‌اند. چنان که خاقانی نهاد تن‌پرستان و خودنمایان را که درونی آلوده و برونی آراسته دارند به گلخن و گل خندان مانند کرده و دو چیز ناهماهنگ را در کنار هم نشانده و گفته است:

نهاد تن پرستان را گل خندان و گلخن دان

درون سو خبث و ناپاکی و بیرون زر و مرجانش 

و نظامی، نمک لب شیرین را با شکر درآمیخته و توصیفی بدین‌گونه

قسمت سوم :چشمه‌ های بلاغت در شعر فارسی

کتاب پر ارزش دیگری که به زبان فارسی در علوم بلاغی تألیف یافته «حدائق السحر فی دقائق الشعر» تألیف ادیب بارع خواجه رشیدالدین وطواط (۵۷۳ق) است که از کتاب رادویانی پرآوازه‌تر است.رشیدالدین وطواط سخن‌سنج پرمایه‌ای بوده که به بنیادهای بلاغت آشنایی کامل داشته و در کتاب خود درباره ی برخی چامه‌سرایان فارسی و شیوه ی گفتار و سبک چامه سرایی و قوت و ضعف شعرها اظهارنظر کرده است، از آن جمله: از شعرهای مسعود سعد و کمالی و قطران تبریزی و ازرقی و فرخی سخن گفته و آن ها را به محک نقد کشیده است.^(۱) در مقام ادبی و سخن‌سنجی او بزرگانی همچون یاقوت حموی و خاقانی شروانی و بسیاری دیگر از بزرگان ادب فارسی و عرب، از توانایی و سخنوری او به بزرگی یاد کرده‌اند. به نوشته ی یاقوت حموی: «رشید در آن واحد یک بیت از بحری به عربی نظم می‌کرد و بیتی دیگر به فارسی به

سیر این تحول ها و پژوهش ها در بلاغت ایران و اسلام، از اواسط سده ی پنجم تا اواخر سده ی هفتم هجری سیری زاینده و افتخارآمیز است، چه در این دوره است که تأسیس بسیاری کتاب خانه‌ها و مدارس و خانقاه ها، به امر و تشویق بزرگان و وزیران و امیران دانش‌پرور، موجب روی آوردن طالبان علوم به ویژه علوم ادبی و شرعی ‌گردید. مدارس بزرگی رونق و شهرت یافتند که در رأس آن ها نظامیه ی خواجه نظام‌الملک بود و در زمینه علم تفسیر نیز که به همراه مسایل ادبی مطرح می‌شد، تفاسیری با محتوای کلامی و حِکـَمی با موضوعات و مسایل ادبی و خطابی، تألیف یافت، از آن جمله: کتاب «مفاتیح‌الاسرار و مصابیح الابرار» اثر ابوالفتح محمد بن عبدالکریم شهرستانی (د ۵۴۷ق) و کتاب «التنبیه علی بعض الاسرار المودّعه فی بعض سورالقرآن» از امام فخرالدین محمد بن عمر رازی (د ۶۰۶ ق) و تفسیر دیگر و مهم تر وی، کتاب «مفاتیح الغیب» معروف به «تفسیر کبیر». دنباله ی این تفسیر را کسانی چون ابن الخوئی (د۶۳۷ ق) و سیوطی (د ۹۱۱ق) پی گرفته و آن را تکمیل کرده‌اند. در این جا نامیدن «تفیسر کشاف» اثر ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری خوارزمی (د ۵۳۸ق) بایسته است، چه در این تفسیر، علاوه بر ذکر شأن نزول آیات و

قسمت اول :

پژوهش در سیر هنرهای بلاغی و سخنوری که با شکار معانی و نشاندن آن ها در ساختارهای سخن سر و کار دارد، از روزگاری کهن، توجه ارباب نقد و اندیشه را برانگیخته و در ایران پیش از اسلام نیز نشانه‌هایی از این توجه به گفتار پیراسته و نیک وجود داشته است. در این نوشتار ما بلاغت در ادب فارسی را از دو دیدگاه مورد بررسی قرار می‌دهیم.

الف) سیر هنرهای بلاغی و سخنوری در ایران

ب ) چشمه های بلاغت در شعر فارسی

الف) سیر هنرهای بلاغی و سخنوری در ایران

آمادگی و شایستگی