در قرآن می‌خوانیم:

یَآ أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اجْتَنِبُواْ کَثِیراً مِّنَ الظَّنِ‏ّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِ‏ّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُواْ وَلَا یَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضاً أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَن یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ‏(حجرات/۱۲)

اى کسانى که ایمان آورده‏ اید! از بسیارى گمان‏ها دورى کنید، زیرا بعضى گمان‏ها گناه است. و (در کار دیگران) تجسّس نکنید و بعضى از شما دیگرى را غیبت نکند، آیا هیچ یک از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ (هرگز) بلکه آن را ناپسند مى‏دانید و از خدا پروا کنید، همانا خداوند بسیار توبه‏ پذیر مهربان است.

 

غیبت و پیامدهاى آن‏:

غیبت آن است که انسان در غیاب شخصى چیزى بگوید که مردم از آن خبر نداشته باشند و اگر آن شخص بشنود، ناراحت شود.(۱)

رسول خداصلى الله علیه وآله فرمود: دست از سر مرده‏ها بردارید و بدى ‏هاى آنان را بازگو نکنید، کسى که مُرد، خوبی هایش را بیان کند.(۲) امام صادق‏ علیه السلام فرمود:

غیبت کننده اگر توبه کند، آخرین کسى است که وارد بهشت مى‏شود و اگر توبه نکند، اوّلین کسى است که به دوزخ برده مى ‏شود.(۳)

امام رضا علیه السلام از امام سجاد علیه السلام نقل مى‏کند که هر کس از ریختن آبروى مسلمانان خود را حفظ کند، خداوند در قیامت لغزشهاى او را نادیده مى ‏گیرد.(۴)

پیامبر اکرم‏ صلى الله علیه وآله فرمودند:

هر کس زن یا مردى را غیبت کند، تا چهل روز نماز و روزه‏اش پذیرفته نمی‏شود.(۵)

پیامبرصلى الله علیه وآله فرمودند:

در قیامت هنگامى که نامه‏ى اعمال انسان به دست او داده مى ‏شود، عدّه‏اى مى‏گویند: چرا کارهاى خوب ما در آن ثبت نشده است؟ به آنها گفته مى‏ شود: خداوند، نه چیزى را کم و نه چیزى را فراموش مى‏کند، بلکه کارهاى خوب شما به خاطر غیبتى که کرده‏اید از بین رفته است. در مقابل افراد دیگرى، کارهاى نیک فراوانى در نامه‏ى عمل خود مى‏بینند و گمان مى‏کنند که این پرونده از آنان نیست، به آنها مى ‏گویند: به‏واسطه‏ى غیبت‏شدن، نیکی‏هاى کسى که شما را غیبت کرده، براى شما ثبت شده است.(۶)

سۆال:

چرا در روایات کیفر یک لحظه غیبت کردن، محور نابودى عبادات چند ساله‏ ى انسان بیان شده است؟

آیا این نوع کیفر عادلانه است؟ پاسخ: همان گونه که غیبت کننده در یک لحظه، آبرویى را که مۆمن سال‏ها به دست آمده مى‏ریزد، خداوند هم عباداتى را که او سال‏ها بدست آورده از بین مى‏برد. بنابراین محو عبادات چندساله، یک کیفر عادلانه است. 

رسول خداصلى الله علیه وآله در آخرین سفر خود به مکّه فرمودند: خون و مال و آبروى مسلمان، محترم است، همان گونه که این ماه ذى ‏الحجه و این ایام حج محترم است.(۷)

در روایات، نام غیبت کننده در کنار کسى آمده که دائماً شراب مى‏ خورد. «تحرم الجَنّه على المغتاب و مُدمِن الخمر»(۸)

کسى که غیبت مى‏کند و شراب مى‏نوشد، از بهشت محروم است. بر اساس روایات، کسى که عیوب برادر دینى خود را پى‏گیرى (و براى دیگران نقل) کند، خداوند زشتی‏هاى او را آشکار مى‏کند.(۹)

پیامبرصلى الله علیه وآله فرمودند: یک درهم ربا، از سى و شش زنا بدتر است و بزرگ‏ترین ربا، معامله با آبروى مسلمان است.(۱۰)

در حدیث مى‏خوانیم: نشستن در مسجد به انتظار نمازِ جماعت، عبادت است البتّه مادامى که منجر به غیبت نشود.(۱۱)

پیامبرصلى الله علیه وآله در آخرین خطبه خود در مدینه فرمودند: اگر کسى غیبت کند، روزه‏ ى او باطل است.(۱۲)

یعنى از برکات وآثار معنویى که یک روزه‏دار برخوردار است، محروم مى ‏شود. اگر از بدن انسان زنده قطعه‏اى جدا شود، امکان پر شدن جاى آن هست، ولى اگر از مرده چیزى کنده شود، جاى آن همچنان خالى مى‏ماند. غیبت، بردن آبروى مردم است و آبرو که رفت دیگر جبران نمى‏شود. «لحم اخیه میتاً» جبران غیبت‏ براى جبران غیبت‏هایى که در گذشته مرتکب شده‏ایم، در صورتى که غیبت‏شونده زنده و در قید حیات است؛ اگر به او بگوییم که ما غیبت تو را کرده‏ایم ناراحت مى ‏شود، به گفته بعضى مراجع تقلید(۱۳)، نباید به او گفت، بلکه باید بین خود و خداوند توبه کرد و اگر امکان دسترسى به شنوندگان غیبت است، به گونه‏اى با ذکر خیر و تکریم آن فرد، تحقیر گذشته را جبران کنیم و اگر غیبت‏شونده ناراحت نمى ‏شود، از خود او حلالیّت بخواهیم؛ اما اگر غیبت شونده از دنیا رفته است، باید توبه کرده و از درگاه خداوند عذرخواهى کنیم که البتّه خداوند توبه‏پذیر و بخشنده است. شیخ طوسى در شرح تجرید، بر اساس حدیثى از پیامبرصلى الله علیه وآله مى‏فرماید: اگر غیبت شونده، غیبت را شنیده است، جبران آن به این است که نزد او برویم و عذرخواهى کرده و حلالیّت بخواهیم، امّا اگر نشنیده است، باید هرگاه یادى از غیبت شونده کردیم، براى او استغفار نماییم. «انّ کفّاره الغیبه أن تستغفر لمَن اغتبتَه کلّما ذکرتَه»(۱۴)

موارد جواز غیبت‏:

در مواردى، غیبت کردن جایز است که به بعضى از آنها اشاره مى ‏کنیم:

۱٫ در مقام مشورت در کارهاى مهم؛ یعنى اگر شخصى درباره‏ ى دیگرى در مورد ازدواج و گزینش و مسئولیت دادن و… مشورت خواست، ما مى ‏توانیم عیب‏هاى آن فرد را به مشورت کننده بگوییم.

۲٫ براى ردّ سخن و عقیده‏ى باطلِ اشخاصى که داراى چنین اعتقاداتى هستند، نقل سخن و عیب سخن آنها جایز است، تا مبادا مردم دنباله‏ رو آنها شوند.

۳٫ براى گواهى دادن نزد قاضى، باید حقیقت را گفت گرچه غیبت باشد.

۴٫ براى اظهار مظلومیّت، بیان کردن ظلم ظالم مانعى ندارد.

۵٫ کسى‏که بدون حیا و آشکارا گناه مى‏کند، غیبت او مانعى ندارد ندارد.

۶٫ براى ردّ ادعاهاى پوچ، غیبت مانعى ندارد. کسى که مى ‏گوید: من مجتهدم، دکترم، سیّدم، و ما مى‏دانیم که او اهل این صفات نیست، جایز است به مردم آگاهى دهیم تا فریب نخورند. شنیدن غیبت‏ وظیفه شنونده، گوش ندادن به غیبت ودفاع از مۆمن است.

در حدیث مى ‏خوانیم:

«السّاکتُ شَریکُ القائل»(۱۵) کسى که غیبت را بشنود و سکوت کند، شریکِ جرم گوینده است.

پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: هر کس غیبتى را بشنود و آن را ردّ کند، خداوند هزار باب شرّ را در دنیا و آخرت بر او مى‏بندد، ولى اگر ساکت بود و گوش داد، گناه گوینده نیز براى او ثبت مى‏شود. و اگر بتواند غیبت‏شونده را یارى کند، ولى یارى نکند، در دو دنیا خوار و ذلیل مى‏شود.(۱۶)

در روایتى، غیبت کردن؛ کفر و شنیدن و راضى بودن به آن، شرک دانسته شده است.(۱۷)

در آیه‏  ى ۳۶ سوره اسراء مى ‏خوانیم:

«انّ السّمع و البصر والفۆاد کلّ اولئک کان عنه مسئولا»

هر یک از گوش و چشم و دل انسان، در قیامت مورد بازخواست قرار مى‏گیرند. بنابراین ما حق شنیدن هر حرفى را نداریم.

 

شبکه تخصصی قرآن تبیان

برگرفته از: تفسیر نور، محسن قرائتی