---

یکی از خصوصیات اخلاقی مهم پیامبر اسلام اخلاق نیکوی ایشان است و این ویژگی آنقدر مهم است که در چند جای قرآن بر آن تاکید شده است.

 

---

قرآن هر یک از انبیاء را با ویژگی های خاص خودشان معرفی می‌کند. اخلاق نیکو و پسندیده، مدال افتخاری است که خداوند بر سینه آخرین رسول خود نهاده و او را از دیگر رسولان ممتاز نموده است.“وَ إِنَّک لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ“( و تو اخلاق عظیم و برجسته‏اى دارى) (۴ ، قلم)

خلق به معناى قوا و سجایاى اخلاقى همراه با بصیرت است. «انک لعلى خلق عظیم»، معنایش این است که تو – اى پیامبر – سجایاى اخلاقى عظیمى دارى.

هر چند این آیه شریفه حسن خلق رسول (صلی الله علیه و آله) را می ستاید و آن را بزرگ مى شمارد، اما با توجه به سیاق آیات، آیه مذکور به اخلاق پسندیده اجتماعی ایشان نظر دارد. اخلاقى که مربوط به معاشرت است، از قبیل استوارى بر حق، صبر در مقابل آزار مردم و خطاکاری هاى اراذل و عفو و اغماض از آنان، سخاوت، مدارا، تواضع و …

اگر ایشان مردم را دعوت به بندگی خدا می کردند، خودشان بیش از همه عبادت می کردند و در مقابل اذیت و آزار دشمن و ناسزا و دشنام آنها برای هدایتشان دعا می کردند.

پیامبر (صلی الله علیه و اله) سرچشمه محبت، صفا و یکرنگی و صمیمیت بودند. وجود این خلق عظیم در پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلّم) دلیل بارزى بر عقل و درایت آن حضرت و نفى نسبت هاى دشمنان بود.

پیامبر (صلی الله علیه و اله) مسلمانان را نیز به خوش خلقی دعوت می کردند و سعی کردند اخلاق خوب به عنوان کمال انسانی در میان مسلمین پابرجا شود و خودشان نیز در این زمینه سرآمد بودند.

ایشان در روایت معروفی فرموده اند:“انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق” (من در حقیقت برای این برانگیخته شده ام که  مکارم اخلاق را به کمال رسانم)

و در روایتی دیگر می فرمایند:”الاسلام حسن الخلق” (اسلام خوشخویی است.)

خداوند حتی در سوره آل عمران یکی از دلایل اقبال مردم به اسلام را  مهربانی و نرم خویی پیامبر می داند: ” فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللَّهِ لِنت لَهُمْ وَ لَوْ کُنت فَظاًّ غَلِیظ الْقَلْبِ لانفَضوا مِنْ حَوْلِک فَاعْف عَنهُمْ وَ استَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فى الاَمْرِ فَإِذَا عَزَمْت فَتَوَکَّلْ عَلى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یحِب الْمُتَوَکلِینَ”(به [برکت] رحمت الهى، در برابر آنان [= مردم] نرم [و مهربان] شدى! و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراکنده مى‏شدند. پس آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بطلب! و در کارها، با آنان مشورت کن! اما هنگامى که تصمیم گرفتى، [قاطع باش! و] بر خدا توکل کن! زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.) (۱۵۹-  آل عمران)

«فظ» در لغت به معنى کسى است که سخنانش تند و خشن است و «غلیظ القلب» به کسى مى گویند که سنگدل مى باشد و عملا انعطاف و محبتى نشان نمى دهد. بنابراین این دو کلمه گرچه هر دو به معنى خشونت است، اما یکى غالبا در مورد خشونت در سخن و دیگرى در مورد خشونت در عمل به کار مى رود و به این ترتیب خداوند اشاره به نرمش ‍ کامل پیامبر صلى اللّه علیه و آله و انعطاف او در برابر افراد نادان و گنهکار مى کند.

علاوه بر این خدا از پیامبرش می خواهد آنها را به خاطر نافرمانی های برخی مسلمین ببخشد و شفیع آنها هم برای آمرزش الهی باشد.

و سپس به پیامبر می گوید که با مسلمین مشورت کند که البته سیره رسول خدا (صلى الله علیه و آله) هم همین گونه  بوده است که ایشان جفاى مردم را با نرمخوئى و عفو و مغفرت پاسخ می گفته و در امور با آنان مشورت مى‌کرده است. به شهادت اینکه اندکى قبل از وقوع جنگ با آنان مشورت می‌کردند و این آیه تائیدی است به این که رسول خدا (صلى الله علیه و آله) بدانچه مامور شده عمل مى کند و خداى سبحان از عمل او راضى است .

نکته ی دقیق این آیه صفاتی است که برای رهبر ذکر می کند و آن مسئله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر کسانى است که تخلفى از آنها سرزده و بعداً پشیمان شده اند.

بدیهى است شخصى که در مقام رهبرى قرار گرفته اگر خشن و تندخو و غیر قابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد بزودى در برنامه هاى خود مواجه با شکست خواهد شد و مردم از دور او پراکنده مى شوند و از وظیفه رهبرى باز مى ماند و به همین دلیل امام على (علیه السلام) در یکى از کلمات قصار خود مى فرمایند: “آله الریاسه سعه الصدر” (وسیله رهبرى گشادگى سینه است.)

سپس توصیه به مشورت در امور می کند که آن نیز از صفات لازم برای رهبر است و در انتهای آیه می فرماید: هنگامى که تصمیم گرفتى، بر خدا توکل کن زیرا خداوند متوکلان را دوست دارد.

ختام این نوشتار را با کلامی از رسول اعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) زینت بخشیم که فرمودند: “همانا محبوبترین شما نزد من و نزدیکترینتان به من در روز قیامت، خوشخوترین و افتاده ترین شماست.”

فاطمه خالکی  

بخش قرآن تبیان