هر جامعهاى هر چند که کوچک باشد ـ مانند جمعیت یک خانواده ـ اگر بخواهد متشکل و منظم باشد، باید رئیس و سرپرست داشته باشد، در غیر این صورت، بىنظمى و هرج و مرج در آن جامعه حاکم مىشود.
افراد تحت امر یک فرمانده و افراد زیردست یک رئیس، باید اطاعتپذیرى داشته باشند و از او پیروى کنند.
رۆسا و مدیران باید ویژگىهایى داشته باشند تا در کار خود موفق باشند که در اینجا برخى از آنها را بر مىشمریم:
تخصص و تعهد
درباره طالوت و جالوت در قرآن کریم آمده است که جنگى بین حق و ناحق اتفاق افتاد، و از پیامبر آن زمان خواسته شد که رئیس و فرماندهى براى لشگر تعیین کند. آن پیامبر از خداوند خواست تا فرماندهاى معرفى نماید، پروردگار عالم جوانى را براى فرماندهى لشکر برگزید. مردم اعتراض کردند که این جوان است و مناسب فرماندهى و ریاست نیست. آن پیامبر از سوى خداوند به مردم اعلام کرد که این جوان، دو صفت دارد تخصص و تعهد. زیرا این دو صفت، ویژگى اولیه یک مدیر موفق است.
ایجاد مواسات
این شرط، بسیار مهم است، و باید همگى سعى کنیم در خانه، اداره و یا در هر جاى دیگر با زیر دستان خود مدارا نموده و با آنان مثل یک رفیق صمیمى و برادر برخورد کنیم و قانون مواسات بین ما حاکم باشد.
امیرالمۆ منین (علیه السلام) به مالک اشتر مىفرماید: «اى مالک! فرماندارها و فرماندهان لشکر تو باید از افرادى باشند که مواسات بر وجود آنان حاکم است».
منطقى بودن
یکى دیگر از ویژگىهاى مدیر موفق این است که رئیس و مسئول با استدلال و منطق به میدان کار وارد شود نه با زور و قلدرى. البته ممکن است با زور و تحمیل تشکل به وجود بیاید اما چنین نظمى دوام و استمرار نخواهد داشت. اگر سنگى را به وسیله زور و نیروى بازو به طرف بالا پرتاب کردید، آن سنگ به اندازه زور و بازوى شما بالا خواهد رفت و بیش از آن ادامه نخواهد یافت، و سرانجام به طرف پایین خواهد آمد.
یکى دیگر از شرایط مدیر و مسئول، صبر و استقامت، است. باید بدانیم که در دنیا مشکل فراوان است، و هیچ کس بىمشکل و گرفتارى نیست. دنیا را بلا و گرفتارى احاطه کرده است. على علیه السلام مىفرماید: «الدنیا بحر عمیق قد غرق فیها ناس کثیر»؛ «دنیا دریاست و افراد بسیارى در این دنیا غرق خواهند شد»
امام حسین (علیه السلام) فرمود: «من هاول اءمرا بمعصیه الله کان اءفوت لما یرجوا… »؛ «اگر کسى از راه گناه و خلاف چیزى را به دست آورد، مسلما امید او قطع مىشود و به ضد مطلوب خود مىرسد».
پرهیز از تندخویى
رئیس تندخو و نامهربان، گذشته از این که در مسند مدیریت ناموفق بوده و شکست مىخورد، مصیبت فشار قبر را نیز براى خود خریده است.
معاذ، جوان پاک و خوبى است، جبهه رفته و براى اسلام پیکارهاى فراوان نموده است، زمانى که از دنیا رفت فرشتگان به قدرى در تشییع جنازهاش شرکت نمودهاند که پیغمبر (صلى الله علیه و آله) فرمود: زمین در تشییع معاذ از ملائکه پر شده است. رسول گرامى اسلام در تشییع و غسل و کفنش شرکت کردند، و با دست مبارک خود بر قبر گذاشتند، اما زمانى که قبر را با خاک پر نموده و روى آن را پوشانیدند، پیامبر رو به اصحاب کرده و فرمودند: قبر چنان فشارى به معاذ داد که استخوانهاى سینهاش در هم شکست، اصحاب تعجب کردند و پرسیدند: یا رسول الله! معاذ که انسان خوبى بود. پیامبر فرمود: آرى، آدم خوبى بود، بهشت هم مىرود، اما در خانه با زیر دستانش رفتار تندى داشت و تندخو بود.
سعه صدر
دریادلى و سعه صدر، از صفات لازم یک مدیر است. با این ابزار است که مسئولان و مدیران مىتوانند با حوادث رو به رو شوند و مشکلات مردم را درک کنند. از همین روست که امیرالمۆ منین (علیه السلام) فرمود: «آله الریاسه سعه الصدر»؛ «ابزار ریاست ، سعه صدر است».
مسئول و رئیس، در اثر زیادى ارباب رجوع و سختى کار، و بد بودن افراد زیر دست هر چه که خسته و عصبانى باشد باز نمىتواند بد اخلاقى کند و از مرز اعتدال خارج شود و برخورد خشن و نامناسب با ارباب رجوع داشته باشد و در نتیجه، کار خوب و خدمات گذشتهاش را حبط و نابود کند.
عزیزان! به خاطر داشتن میز ریاست یا معاونت، مغرور نشوید و خود را گم نکنید، این عنوانها همه هیچ است.
قاطعیت
انسان وقتى شرح زندگى افرادى که در دنیا پیروز و موفق بودهاند را مىشنود و یا درباره آنان مطالعه مىکند به این نتیجه مىرسد که پیروزى و موفقیت این گروه، مرهون قاطعیت آنان است.
منظور از قاطعیت تشخیص وظیفه، تشخیص راه رسیدن به هدف، جدیت در گفتار و ایمان به پروردگار عالم است، اگر کسى این چهار صفت را دارا باشد قاطعیت دارد.
اگر اخلاق پیامبران و زندگى و مبارزات آنان را مطالعه کنید، در مىیابید که مانع زیادى داشتهاند، اما از میدان در نرفتند و سرانجام به هدفشان رسیدند.
پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) به تنهایى در مقابل تمام کفار قریش قد علم کرد، چرا که هدف دارد، راه را تشخیص داده است، شعار توأم با عمل دارد. لذا سیزده سال مصیبتهاى کمرشکن قریش را به جان خرید تا به هدفش برسد. این است معناى قاطعیت چنین انسانى ولو تنها هم که باشد به هدفش مى رسد.
دریادلى و سعه صدر، از صفات لازم یک مدیر است. با این ابزار است که مسئولان و مدیران مىتوانند با حوادث رو به رو شوند و مشکلات مردم را درک کنند. از همین روست که امیرالمۆ منین (علیه السلام) فرمود: «آله الریاسه سعه الصدر»؛ «ابزار ریاست ، سعه صدر است»
صبر و استقامت
یکى دیگر از شرایط مدیر و مسئول، صبر و استقامت، است. باید بدانیم که در دنیا مشکل فراوان است، و هیچ کس بىمشکل و گرفتارى نیست. دنیا را بلا و گرفتارى احاطه کرده است. على علیه السلام مىفرماید: «الدنیا بحر عمیق قد غرق فیها ناس کثیر»؛ «دنیا دریاست و افراد بسیارى در این دنیا غرق خواهند شد».
ما باید قبل از هر چیز درک کنیم که زندگى همراه با مشکلات است. در اداره و در اجتماع با سختىها و گرفتارىهاى متعدد رو به رو خواهیم بود و باید آنها را یکى پس از دیگرى حل کنیم، و بر موجها سوار شده، آنها را پشت سر بگذاریم؛ نه آنکه تسلیم امواج شده و خود را به امواج بسپاریم. هم چنین باید بدانیم که رسیدن به موفقیت و کمال، مرهون مشکلات است؛ و تنها بدین وسیله میتوان به هدف رسید. از دیدگاه قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) اگر کسى بخواهد به کمال برسد باید با مصیبتها و مشکلات دست و پنجه نرم کند.
بنابراین، شما مسئولان، مدیران و کارمندان و کارکنان عزیز اداره و سازمانها که حل مشکل و گرفتارى جامعه به دست شما است، صبر و استقامت داشته باشید، ارباب رجوع را از خود و انقلاب نرنجانید، درست است که توقعات بىجا زیاد است و کمبودها فراوان و راضى کردن مردم کارى مشکل است اما چه باید کرد؟! ارباب رجوع مقصر نیست. چرا که گرفتار است، تو هم مقصر نیستى چرا که بیش از این در اختیارت نیست، مسئولان بالاتر از تو هم مقصر نیستند، چرا که آنان نیز تمام تلاش را مىکنند؛ حرف این است که اگر ارباب رجوع به خواستهاش نمىرسد لااقل فحش هم نشود، با عصبانیت و خشونت با او برخورد نشود، بلکه با خوش رویى و منطق قانع شود و با رضایت از نزد تو برگردد.
فرآوری: زینب مجلسی راد
بخش اخلاق و عرفان اسلامی تبیان
منبع: کتاب اخلاق در اداره، آیت الله حسین مظاهرى، به کوشش محمد جواد خالقى.
