---

حضرت علی(علیه السلام) می‌فرمایند: «رفاقت خود را در همه‌جا و همه حال حفظ کنید و در هرحالی دوست و رفیق خود را کمک کنید و هر جا که هست، همچون سایه همراه او باشید.

---

انسان به فطرت خود در سراسر زندگی خویش میل به رفاقت و دوستی دارد و این ویژگی پاسخ به نیاز طبیعی در انسان است که او را از تنهایی و بی‌پناهی خویش می‌رهاند، و در پرتو دوستی‌ها، شخصیت او به نقطه کمال یا سقوط می‌رسد. رفقا و دوستان نه تنها با هم انس می‌گیرند و با مصاحبت و همنشینی موجبات شادمانی و نشاط یکدیگر را فراهم می‌سازند بلکه هر دوستی، به مقیاس درجه رفاقت‌اش در امور مادی و معنوی رفیق خود نفوذ می‌کند و هریک دانسته یا ندانسته روی عقاید، اخلاق، رفتار و گفتار دیگری اثر می‌گذارد و بر همین اساس از جمله عوامل کمک به موفقیت و پرورش و شکوفایی استعدادها و قابلیت‌های انسان، یا در جهت مخالف آن یعنی عامل سرکوب توان‌مندی‌های او می‌باشد. تأثیر رفاقت و معاشرت در روح و روان انسان، رفتار و رشد توان‌مندی‌های آدمی تأثیری انکارناپذیر چه در جهت مثبت و چه در جهت منفی است.پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

«مَثَلُ الجلیس الصالح مثل‏ الدَّارِی‏ إنْ لم یحْذِک من عِطْره عَلِقَک من ریحه، و مَثَلُ الجلیس السَّوْء کمثل الکِیر إن لم‏ یحْرقْک‏ من شِرار.»۱

 

؛حکایت همنشین صالح مثل عطار است که اگر از عطر خود تو را بهره مند نسازد، بوی خوش آن در تو آویزد، و حکایت همنشین بد مثل آهنگر است که اگر شرار آتش تو را نسوزاند، بوی بد آن در تو آویزد.

 

به بیان امام علی (علیه السلام) که می‌فرماید:

 

«صحبه الاخیار تکسب الخیر کالریح اذا مرت بالطیب حملت طیبا صحبه الاشرار تکسب الشر کالریح اذا مرت بالنتن حملت نتنا.»۲

 

ترجمه: همنشینی با نیکان نیکی فراهم آورد همان طور که هرگاه باد بر بویی خوش گذر کند، آن بوی خوش را به همراه آورد، وهمنشینی با بدان، بوی بد آورد، همانطور که هرگاه باد بر بوی ناخوش گذرکند، آن بوی ناخوش را همراه سازد.

 

دوستی با صالحان و عاقلان مانند قرار گرفتن در معرض نسیم بهاری است که زنده کننده و به بار نشاننده است و دوستی با نادانان و جاهلان مثل قرار گرفتن در معرض سوز پاییزی است که خشک‌کننده و نابودکننده است.۳ عامل گرایش به فساد و سستی و هدر رفتن قابلیت‌های انسانی است.

 

 

به دلیل اهمیت محیط رفاقت و معاشرت در تربیت است که امام علی (علیه السلام) در سفارشی نورانی به حارث همدانی چنین می‌فرماید:

 

«وَ احْذَرْ صَحَابَهَ مَنْ یفِیلُ رَأْیهُ وَ ینْکَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ … وَ إِیاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْفُسَّاقِ فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَق.»۴

 

ترجمه: از همنشینى آن که رأیش سست و کارش ناپسند بود بپرهیز، که هر کس را از آن که دوست اوست شناسند … از همنشینى با فاسقان بپرهیز که شر به شر پیوندد.

 

مهم‌ترین و حساس‌ترین مقطعی که برای دوستیابی و تأثیر مثبت یا منفی آن در انسان به وقوع می‌پیوندد در دوران نوجوانی و جوانی است. در این دوران احساس می‌شود که روابط جوان با والدین کم‌رنگ‌تر شده و حتی احتمال اینکه او به نفع دوستان در مقابل والدین قرار گیرد وجود دارد. والدین باید با در نظر گرفتن خصوصیات شخصیتی جوان، با درایت و ظرافت مانع برخوردها شده و سعی نماید میزان صمیمیت و همدلی خود را با فرزند خویش افزایش دهد. در این دوران طبق فرموده امام که فرمود: «حَلِیفِ الْهُمُومِ وَ قَرِینِ الْأَحْزَانِ»۵

 

ترجمه: هم سوگند اندوه‏هاى ـ جان آزار ـ و غمها را همنشین است.

 

 

احساساتی چون غم و اندوه گاه وجود نوجوانان را فرا می‌گیرد. بیشتر آنان در این مواقع ترجیح می‌دهند که با دوستان خود باشند و آنان را هم صحبتی خوب برای خود می‌دانند که یکی از علل گرایش به همسالان را می‌توان همانندی احساسات دانست. آنچه جوانان در زمینه رفاقت و دوستی بدان نیازمندند، راهنمایی صحیح والدین در انتخاب رفیق و همچنین اندازه‌گیری حدود رفاقت است. زیرا خطر دوست بد در جوانان بیشتر از بزرگسالان است، به دلیل اینکه بزرگسالان بیشتر با راهنمایی عقل و به دور از احساس و حساب شده رفیق انتخاب می‌کنند، در حالی که جوانان بر اساس احساسات تند عاطفی و بدون بررسی‌های عقلانی دوست انتخاب می‌نمایند و در این مورد زودپسند می‌باشند.

 

 

 

راههای استحکام دوستی

 

لازمه یک زندگی اجتماعی ایده‌آل آن است که انسانها با یکدیگر روابطی دوستانه و صمیمانه داشته باشند و هر یک از طرفین در جهت حفظ و استحکام این روابط کوشش کنند. در اینجا به برخی از راهها اشاره می‌کنیم:

 

الف‌ـ صمیمیت: «از جمله اموری که باید در مقام حفظ رفاقت رعایت گردد، صمیمیت در دوستی است. از جمله لوازم صمیمیت آن است که وقتی با کسی رفیق می‌شویم نباید دشمنانش را به دوستی انتخاب کنیم، چون وقتی او مشاهده می‌کند که شما با دشمنش روابط دوستانه برقرار کردید دیگر آن صمیمت قلبی را با شما نخواهد داشت.»۶

 

 

ب‌ـ خیرخواهی و دل‌سوزی: شایسته است وقتی با کسی عهد رفاقت بستیم کاملاً خیرخواهش باشیم. مثلاً او را در مشکلات یاری کنیم، لغزشهایش را به او گوشزد کنیم تا او به صورت صحیح آن را برطرف نماید و همین طور اگر کار خوبی انجام داد او را از ته دل تحسین کنیم. حضرت علی(علیه السلام) می‌فرمایند: «نصیحت و دلسوزی خالصانه خود را به برادر و دوست خود پیش‌کش کن؛ چه در کار خیر و چه در کار شر و خالصانه برای او دلسوزی و خیرخواهی و در تمام حالات یار و یاور او باش»۷

 

ج‌ـ استمرار در رفاقت: بی‌تردید انسان در شرایط گوناگون زندگی مشکلات گوناگونی دارد و برای برطرف کردن آن نیازمند کمک است. حضرت علی(علیه السلام) می‌فرمایند: «رفاقت خود را در همه‌جا و همه حال حفظ کنید و در هرحالی دوست و رفیق خود را کمک کنید و هر جا که هست، همچون سایه همراه او باشید.»۸

 

دـ دوری از انتقام: وقتی دوستی با شما بدرفتاری می‌کند و آداب دوستی را زیر پا می‌گذارد،راهی بر خلاف دوستی در پیش گرفته است امیرالمۆمنین(علیه السلام) می فرمایند: «اگر اشتباهی از دوست شما سر زد و نسبت به شما کوتاهی کرد یا حتی کار زشت مرتکب شد، فوراً درصد انتقام برنیایید و مقابله به مثل نکنید حتی اگر رفیق شما خاک بر سر و صورت شما ریخت باز هم درصدد انتقام از او برنیایید.»۹

 

 

 

پی نوشت ها :

 

۱٫ شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار (للشعیری)، چاپ اول، نجف، مطبعه حیدریه، بى‌تا، ص ۱۸۳٫

 

۲٫ آقا جمال خوانسارى، محمد بن حسین، شرح کلمات قصار،ج ۷، ص ۱۹۶٫

 

۳٫ دلشاد تهرانی، مصطفی، ماه مهر پرور، تهران، انتشارات دریا، ۱۳۷۹ ش، ص ۲۰۲٫

 

۴٫ سید رضی  نهج البلاغه /۶۹٫

 

۵٫ سید رضی  نهج البلاغه,‏ نامه/ ۳۱٫

 

۶٫ مصباح یزدی، محمدتقی؛ مشکاه، مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۴ش، چاپ اول، ج۲، ص۱۹۰٫

 

۷٫ حرانی، حسن بن شعبه؛ تحف‌العقول، انتشارات جامعه مدرسین قم، ۱۴۰۴ق، ص۷۹٫

 

۸٫ همان، ص۷۹٫

 

۹٫ همان، ص۷۹٫

فاطمه زین الدینی   

بخش نهج البلاغه تبیان